انسان در کانون هستی (بررسی وجوه انسان‌محوری در اندیشه و عرفان شمس تبریزی)

چکیده مقاله

اندیشه شمس تبریزی، معلم و مرشد بی‌بدیل مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، ورای هر گونه قالب‌بندی متعارف عرفانی، بر محوریت و تعالی انسان استوار است. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تفسیری به بررسی و تبیین وجوه مختلف انسان‌محوری در سخنان و اندیشه‌های شمس تبریزی می‌پردازد. از مهم‌ترین محورهای تأویل در مقالات شمس که تنها اثر باقیمانده از اوست، بزرگداشت وکرامت بی‌چون و چرای انسان است؛ به‌گونه‌ای که تمامی اعمال و حقایق دینی در نهایت از ذات آدمی است که کرامت و معنا می‌گیرند. نتایح نشان می‌دهد که شمس با تأکید بر کرامت ذاتی انسان، مقام والای قلب انسان، آزادی و اختیار فردی، و قابلیت‌های بی‌حد و حصر انسان برای رسیدن به کمال و اتصال با حقیقت مطلق، از رهیافتی متمایز نسبت به بسیاری از عرفای پیشین برخوردار است. بر خلاف رویکردهای غالباً جهان‌شمول و هستی‌محور در عرفان سنتی، شمس با نگاهی عمیق و منحصر به فرد، انسان را نه تنها واسطه بلکه غایت آفرینش و تجلی اتمّ الهی می‌داند. یافته‌های این پژوهش، ژرفای تفکر شمس را در بازتعریف جایگاه انسان در نظام هستی و اهمیت تجربه‌ درونی و فردی در سلوک عرفانی آشکار می‌سازد و بر برجستگی اندیشه او در تاریخ عرفان اسلامی تأکید می‌کند.